کتابخانه ایرانشناسی مجلس Islamic Consultative Assembly

این وبلاگ شامل معرفی کتابخانه، شکل گیری ومعرفی مجموعه آن است

Splendeurs persanes (شکوه پارسی)

معرفی کتاب : سید محمد حسین مرعشی

 

 

Splendeurs persanes : manuscrits du XIIe au XVIIe siècle / Francis Richard. Paris: Bibliothèque nationale de France, c1997. Bibliothèque nationale de France. Département des estampes et de photographie. 239 p.: col. ill. ; 30 cm ISBN 2717720200.

 

 

 

 

 

 

 

 

با این سخن که «زیباتر از خط فارسی در جهان وجود ندارد»، ژان شاردن، جهانگرد بلندآوازه، که تا سال 1677 در ایران اقامت داشت به توصیف این سرزمین می­پردازد و شیوه استنساخ را در این کشور که هنوز صنعت چاپ بدان راه نیافته بود به یادها می‌آورد.

او دریافته بود که بهای یک نسخه خطی، بنا بر کیفیت نگارش خط آن تفاوت می‌کند. همچنین نوشته است  که در ایران ، هنگام خرید یک نسخه، «مردم به زیبایی نگارش حروف، خطوط حاشیه، آرایه ها و نقاشی‌ها توجّه دارند.» خلاصه آنکه زیبایی کتاب، ظاهراً بیش از کیفیت متن اهمیت داشته است، ‌سخنی که ممکن است اغراق‌آمیز باشد.

نسخه‌های خطی فارسی مجموعه کتابخانه سلطنتی فرانسه که تا سال 1675م از مشرق زمین به آن کشور برده شد در حدود ۱۳۳ عنوان است. در میان این کتابها، تعدادی نسخه وجود دارد که از جنبه تذهیب یا نقاش نفیس هستند. هنر کتاب‌پردازی(l'art du livre) پیش‌تر نیز شناخته شده و مورد توجّه عالمان و کتاب دوستان سده هفدهم اروپا قرار داشت.

این مجموعه پر ارزش که امروزه در بخش شرقی کتابخانه ملی فرانسه نگاه‌داری می‌شود به طور منظم از طریق خرید و اهدا فزونی یافته است: 390 جلد در سال 1740م، 1447 جلد، در سال 1874 م و امروزه نیز 2590 جلد، که به طور عمده، در مجموعه قدیمی فارسی، مخزن افزوده فارسی و مجموعه اسمیت لوزوف تقسیم شده‌اند. نزدیک به یک چهارم این کتابها دارای تذهیب، بیش از 200 جلد از آنها دارای تصویر و تعداد زیادی از آنها با خط بسیار خوش نوشته شده است. اگر چه مجموعه متون ادبی، تاریخی، مذهبی یا علمی فارسی از همان ابتدای تشکیل مجموعه استثنایی پاریس، یکی از مشهورترین مجموعه‌های اروپا بود، امّا، در این میان، نگاه‌ها بلادرنگ معطوف به این نسخه‌های خطی می‌شود.

نسخه‌هایی که هم مواد هنری محسوب می‌شوند و هم شیوه‌هایی ویژه در بیان یک احساس زیبایی شناسانه‎‌اند. لذّت شناساندن این گنجینه‌ها که مدّت سه قرن بر هم انباشته شده‌اند و اشتیاق به توسعه آگاهی‌هایی که از تاریخ چنین نسخه‌پردازی و اشتیاق به توسعه آگاهی‌هایی که از تاریخ چنین نسخه‌پردازی غنی به دست می‌آید، انتشار‌ کتاب «شکوه پارسی (Splendeurs persanes)» را کاملاً موجّه می‌سازد. این نمایشگاه متشکل از گزیده‌ای از نسخه‌های تذهیب شده، دارای خطی خوش، تصاویر زیبا، مذهّب، دارای تصاویر و جلدسازی شده در مشهورترین کارگاه‌های ایران، در سال 1100 تا 1660م است.

امید است این کتاب که گزارش‌های آن در سایه تازه‌ترین دستاوردهای علمی بازگو و بررسی شده است، معرف فهرست منابع اغلب منتشر نشده مجموعه ایرانی بخش مشرق زمین کتابخانه ملی فرانسه باشد و نیز بتواند توجّه روزافزونی را نسبت به این شیوه سحرانگیز نسخه‌پردازی برانگیزد.

Jean- Pierre Angremy

رئیس کتابخانه ملی فرانسه

 

شکوه پارسی ارائه‌کننده گزیده‌هایی از نسخه‌های تذهیب شده فارسی است که به سده‌های 12 تا 17م تعلّق دارد. بسیاری از این کتاب‌ها که برای نخستین‌بار به نمایش در می‌آیند در بخش‌ شرقی گروه نسخه‌های خطی کتابخانه ملی فرانسه حفظ و نگاهداری می‌شوند.

برپایی این نمایشگاه، ادامه سنت «عرضه آثار شرقی» کتابخانه ملی فرانسه است. سنتی که از سال 1925م آغاز شده و تاکنون نمایشگاههای متعددی را سبب شده است: 1934 م، به مناسبت«هزاره فردوسی»؛ 1938م، «هنرهای ایرانی ایران قدیم و بغداد» و 1973م«گنجینه‌های شرقی» که در آن حدود سی نسخه فارسی به نمایش درآمد.

نمایشگاه شکوه پارسی، نمایی دیدنی از هنر نسخه‌پردازی است. هنری که در دل سنت‌های اسلامی جایگاهی جداگانه به خود اختصاص داده و در فضای گسترده قرون و اعصار در معرفی عوامل بسیاری رشد یافته و در عین حال، حافظ تمدن‌های کهن فلات ایران بوده است.

هنر نسخه‌پردازی، جدا از رسمی شدن در قواعد خود، تجلّی بخش ظرفیت شگفت‌انگیز تحوّل‌پذیری و نوآوری، در عین وفاداری به برخی قانون‌هایی است که به ویژه به دلیل آراستن متن یا صفحه‌بندی تثبیت شده است. با توجّه به هفت جزءsection) ) [این هنر] می‌توان بر مراحل گوناگون شکوفایی آن صحّه گذارد که بیش از هر چیز وابسته به تولیت امیرزادگان بوده است. این هنر عمیقاً به سرنوشت سلسله‌هایی گره خورده است که یکی پس از دیگری در سرزمین‌های گوناگون جهان ایران به حکومت رسیده‌اند. هر حاکمی می‌کوشید در قلمرو تذهیب، از گذشتگان و رقبای خود پیشی گیرد، از این‌رو نسخه‌پردازی به صورت یکی از نمادهای قدرت درآمده بود. شگفت آنکه در طول پستی و بلندی‌های تاریخ پرفراز و نشیب، ارج و منزلت کتاب، چنین رفیع بر جای مانده باشد؛ بدان حد همانند زبان و ادبیات فارسی درخششی فراتر از حدود سرزمین خود، ایران داشته است. این هنر صدها سال، از هند مسلمان تا امپراتوری عثمانی، الگو شمرده می‌شد.

اقتباس از تجلید ایرانی، در سده 15م، در ایتالیای عصر نوزایی، یکی از زیباترین گواهان گستره اشاعه آن است.

از ویژگی‌های نسخه‌های فارسی،‌ به نظر ، مصّور سازی است با زیبایی خاص و برانگیزنده احساسی عمیق و سرچشمه تخیل و تعمّق. این تصویرها که عملاً در تعداد بسیاری از نسخه‌های فارسی دیده می‌شوند نباید همانند گذشته، جدا از نسخه‌ها مورد بررسی و توجّه قرار گیرند؛ زیرا همراه با کتاب است که پیکره واحدی را تشکیل می‌دهند. خوشبختانه، در سال‌های اخیر، رویکردی کلّی‌تر نسبت به نسخه‌های خطی، ‌آنها را در تمامیت خود مورد توجّه قرار داده است. بررسی‌های اخیر درباره میان متن و تصویر به شکوفای بسیار رسیده، بررسی‌هایی که آشکارساز اسرار کیمیایی‌گری پنهان در میان جلدهایی است که با نهایت دقت شکل گرفته و دارای تذهیب‌هایی بسیار ظریف و یک خوشنویسی تمام عیار است.

خوش‌نویسی از شریف‌ترین هنرهای جهان اسلام بوده و هست. سلسله‌هایی از اساتید در طی قرن‌ها،‌ در اشتیاق رسیدن به کمال، آن را سعادتمندانه رشد بخشیده‌اند. در جهانِ فرهنگِ فارسی، شاهزاده آرمانی، خوشنویس نیز هست...

این کتاب‌های زینتی باید در جایگاه شایسته خود قرار گیرند، در چارچوب تاریخی سیاسی، مذهبی، فرهنگی و ادبی. همه جنبه‌های آن نیازمند دقّت و توجّه است. این کتابها شاهدانی‌اند که توان درک از نزدیک تمدنی را به ما می‌بخشند که برای کلمه، تاریخ و شعر جایگاهی اساسی قائل است. دغدغه تکامل صوری، در تحقق این کتابهای تذهیب شده نقش اشاره دارد. این هنر گرانبها همانند شعر فارسی که قراردادهایی را به اختیار پذیرفته است از طرح‌های متعدد سنتی بهره می‌برد که دارای ارزش غنی نمادین است و کتاب مانند شعر از سلسله تصاویری پالایش یافته برخوردار است که توان انگیزاننده آنها به گونه‌ای است که آدمی شیفته آن چیزی می‌شود که به تماشایش نشسته است.

Francis Richard

بخش نسخه‌های خطی کتابخانه ملی فرانسه

 

   + کتابخانه ایرانشناسی مجلس ; ٥:۱٧ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٧/٥/۱۳
    پيام هاي ديگران ()