کتابخانه ایرانشناسی مجلس Islamic Consultative Assembly

این وبلاگ شامل معرفی کتابخانه، شکل گیری ومعرفی مجموعه آن است

نشانی از وجود چاپخانه سربی در شهر همدان

 

 از: هما افراسیابی

 

            پیش از رواج چاپ سنگی ، دوره کوتاهی چاپ سربی در کشور رایج بود، اما به دلایل مختلف فرهنگی، اقبال عمومی نیافت.  از اینرو چاپخانه های سربی خیلی زود تعطیل شدند.

 

از نخستین چاپخانه های سربی در منابع مربوط به تاریخ چاپ در ایران،  از شهرهای تبریز و تهران و سپس اصفهان به عنوان سومین شهر یاد شده است.

 

رساله  صومیه از تصنیفات آخوند ملا محمد حسین، از کتابهای چا‍ پ سربی دوره اول  (1233-1269ق.) محسوب می شود . محل چا‍پ این رساله شهر همدان است.  در انجامه رساله چنین آمده است:

 

            « مخفی نماند که با عث مطبوع نمودن این رساله صومیه جناب مقدس القاب میرزا عباس

            برادر عالی جناب فضائل مئابی شدند و به اهتمام ایشان در بلدهء طیبهء همدان مطبوع شد

            و بسعی و دست رنج اقل خلق الله ملا عبدالرزاق اصفهانی بتاریخ سه شنبه دهم شهر رمضان

            المبارک 1249»

 

همچنین در دو صفحه آغاز این رساله قبل از شروع متن درباره وجود این چاپخانه و دست اندرکاران تاسیس چنین آمده است:

 

            « در عهد سلطنت ... فتحعلی شاه ... و شاهزاده اعظم نیرالدوله --- بلده طیبه همدان بیت الشرف دولت و               حکم رانی آن مهر سپهر سلطنتست از نیروی ... سطوتش ... اکثر صنایع بدیعه  آثار غریبه بلاد بعیده و

            قریبه از یمن طالع پادشاه عالم گیر در مملکت ایران شایع بود مگر صنعه طبع و تمثیل که در عقده

            تعویق مانده بود.  بحمدالله که آنهم بحکم محکم سلطانی و سعی و التفات ... منوچهر خان[1] ... بسعی و

            دست رنج ... ملا عبدالرزاق اصفهانی [2] کتبی که اکثر مردم از آن منتفع گردند و طریقه حلال و حرام را

            اخذ تمایند از آن جمله این رساله صومیه که از تصنیفات ... آخند ]آخوند[ ملا محمد حسین ... می باشد...

            شعبان المعظم 1249ق.

 

مشخصات نشر این کتاب درمنابع مختلف از قبیل کتابشناسیها و زندگینامه ها :

 

--  در « الذریعه فی التصانیف الشیعه » شیخ آقا بزرگ طهرانی.  ج. ۱۱،  ص. 206-207 اطلاعات کتابشناسی این اثر چنین درج شده است:

 

« الرساله الصومیه: الفارسیه.  طبعت بالمعتمدی فی همدان (1249) و فرغ المولف منها (1246) و عبر عن نفسه فی آخرها ؛ بخادم دین الله البرهان و اصغر عباد صاحب العصر و الزمان و مباشر الطبع المیرزا عباس اخ صاحب الرساله و یتلوه الحج »

 

در فهرست بزرگ آثار شیعه شیخ آقا بزرگ طهرانی  ، برای چاپ این کتاب، چاپ معتمدی ذکر گردیده است، که گویا کتابهائی که به سر‍پرستی منوچهرخان معتمد الدوله منتشر گردیده به کتاب های چاپ معتمدی شهرت دارند.

 

--  در « فهرست کتابهای چاپی فارسی » خانبابا مشار ج. ۳، س . 3423 در حرف « ص» اشاره به چاپ سنگی این کتاب در اصفهان دارد.

« صومیه، ملا محمد حسین بن عبدالله شهرابی ارجستانی قمشه ای ( گریان)، خط نسخ، اصفهان، سنگی »

 

-- در « فهرست مولفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تا کنون » اثر خانبابا مشار ، ج. ۲، س.   779 درباره مولف این اثر چنین آمده است:

ملا محمد حسین بن عبدالله شهرابی ارجستانی قمشه گریان

از فضلاء اواخر قرن سیزدهم هجری بوده است  (فهرست رضویه ج. ۵ ص. 288، الذریعه، ج. ۲ و ۴ و ۷ ص. 440 و ص 30 و ص 92)

در ذیل این مدخل به چاپهای مختلف  سه اثر او اشاره شده است ،  در مورد این رساله به ذکر چاپ سنگی اصفهان بسنده گردیده است.

 

 

           

 

 



[1] منوچهر خان معتمد الدوله از رجال دوره قاجار  (عهد فتحعلی شاه و محمد شاه) به حق نامی بزرگ در تاریخ چاپ ایران است.  او چاپخانه های متعدد سربی و بعدها سنگی را از تاریخ 1240 تا 1262 ق. تاسیس کرده است.  منوچهر خان که ملقب  به آن کلبو (در زبان گرجی به معنی صندوق لغات و لسان ) بوده در یک خانواده مسیحی در تفلیس به دنیا آمد.  زمانی که کودکی بیش نبود در عهد فتحعلی شاه به عنوان غلام خریداری و بعد از مسلمان شدن مانند سایر خواجه ها مقطوع النسل شد.  در جوانی به مقام خواجه باشی حرامسرای و از محارم درجه اول دربار شاه و بعد از فوت عبدالوهاب نشاط اصفهانی در سال 1244ق. به او لقب معتمدالدوله دادند (در دوره قاجار نه نفر معتمدالدوله بودند که یکی از آن ها منوچهر خان بود)  در منابع درگذشت منوچهر خان معتمد الدوله را سال 1263 ق. نوشته اند. (تاریخ چاپ در ایران، ص. 25)

 

[2] . محمد خلیل عبدالرزاق اصفهانی یکی از استادان و گردانندگان چاپ که نقش عمده ای در طبع کتب داشته است و با احترام خاصی در انتهای کتاب های چاپ سربی دوره اول (1233-1269ق.) از او یاد شده است.

   + کتابخانه ایرانشناسی مجلس ; ۳:۱٩ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٧/۱۱/۱٦
    پيام هاي ديگران ()