مطبعه مجلس

هما افراسیابی

 

         

          در پی صدور فرمان مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی در ایران، پارلمان نوپا ایران در سومین جلسه مجلس اول، رای به انتشار مذاکرات  مجلس و تاسیس یک مطبعه جهت چاپ داد.  بر اساس اطلاعات موجود ، چاپخانه مجلس  در سال 1325 قمری = 1285 شمسی  ابتدا برای چاپ روزنامه مجلس (البته از شماره ۱ تا 48 سال اول روزنامه مجلس در مطبعه خورشید به چاپ رسیده است) و نیز مطالب اختصاصی خود مجلس تاسیس شد، ولی در سال های بعدی به چاپ کارهای دیگراز جمله کتاب و نشریات دیگر نیز پرداخت.  به طوری که پیش از تفکیک چاپخانه دولتی ، چاپخانه مجلس یکی از بزرگترین موسسات مطبوعاتی ایران و خاورمیانه به شمار می رفت.

           این مقاله شامل اطلاعاتی درباره مطبعه ،  فهرست کتابها و نشریات چاپ شده در این مطبعه بر اساس تاریخ چاپ است.

 

تاریخ تاسیس این چاپخانه در منابع مختلف:

 

                    در روزنامه مجلس ، سال ا، ش 49 (18 محرم الحرام 1325 هجری قمری = حوت ]اسفند[1285شمسی ) ، صفحه ۴، ستون ۲ تحت عبارت « اخطار» چنین آمده است:

 

                   « این ایام بملاحظه اینکه اداره مطبعه خورشید را از خیابان ناصریه

                   به خیابان لاله زار حمل و نقل نموده و اسم مطبعه خورشید مبدل به مطبعه

                   مجلس نمودیم چند نمره از موقع خویش تعویق افتاد.  انشاءالله از این ببعد

                   که کار اداره مرتب شد تلافی منافات را خواهیم نمود.»

                                                                                    محمد صادق الحسینی الطباطبائی

 

          در « سالنامه پارس » سال 1307، ص. 33-34 درباره مطبعه مجلس و تاریخ تاسیس آن چنین آمده است:

 

                   « عایدات و مصارف مطبعه – عایدات مطبعه از زمان تاسیس یعنی 10                           سرطان]تیر[1300 الی آخر سال 1305 بالغ بر یکصد و نود و هفت هزار و نود و             شش تومان و شش قران و یک عباسی می باشد.  حقوق و مخارج بالغ بریکصد و پانزده              هزار وپانصد و بیست و شش تومان و پنج قران و سیصد دینار و   عایدات خالص مطبعه             مبلغ هشتاد و یک هزار و پانصد و هفتاد تومان و نهصد دینار است.

                   از سنه 1288 تا کنون که آغاز سنه 1307 شمسی می باشد در ایام انعقاد مجلس و چه در                   ازمنه فترت های مجلس ریاست اداره مباشرت مجلس شورای ملی بعهده ارباب کیخسرو                    شاهرخ نماینده محترم مجلس شورای ملی بوده است. »

 

          در همین سالنامه ، عکسی از کارکنان چاپخانه مشاهده می شود که زیرنویس آن چنین آمده است :

           آقای کریم آزادی مدیر مطبعه مجلس، طرفین متخصص آلمانی و بقیه اعضاء دفتری آن موسسه  (مطبعه مجلس اول مطبعه ایران است ما محض ارائه نمونه از حسن اداره و سعی و عمل که ارکان اساسی و اولیه حسن زندگی است گراور فوق را طبع نمودیم و چون دیر تهیه شد از قسمت مندرجه مربوطه به مطبعه مذکوره در این جا قرار گرفت. )

          در این سالنامه زمان تاسیس مطبعه 10 سرطان ]تیر[ 1300 ذکر گردیده است

          همچنین در کتاب « خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ » صفحه 172 درباره تاریخ تاسیس مطبعه مجلس (استخراج شده از متن سخنان او در مجلس ) چنین آمده است:

             

            « ... این مطبعه از دهم سرطان ]تیر[ 1300 تاسیس شده است ... »

 

                    براساس متن « اخطار » روزنامه مجلس  و تاریخ نشر کتاب « کلیات میرزا ملکم خان » چاپ این مطبعه، تاریخ تاسیس مطبعه سال 1325 قمری = 1285 شمسی است.

 

          چاپخانه اختصاصی مجلس به سرپرستی و نظارت میرزا سید محمدصادق طباطبائی فرزند سید محمد طباطبائی از بانیان انقلاب مشروطه و مدیر روزنامه مجلس در شهر تهران تاسیس شد.  مدیر چاپخانه در سال 1325ق./ اسفند 1285 یکی از افراد خانواده ناشر مجلس به نام  «صدرالدین حسینی طباطبائی » [1] بود.

 

          این چاپخانه تا اواخر سال 1327 ق. = 1288 زیرنظر میرزا سید محمد صادق طباطبائی اداره می شد و از ذی القعده 1327 ق. =  آبان 1288 که ارباب کیخسرو شاهرخ از طرف نمایندگان مجلس به ریاست کارپردازی و امور تشریفاتی مجلس انتخاب شد، اداره چاپخانه به عهده وی گذاشته شد و چاپخانه زیرنظر سازمان اداری مجلس شورای ملی قرار گرفت.  ارباب کیسخرو حدود سی سال (1327-1357قمری = 1287-1317 شمسی یعنی از دوره دوم تا دوازدهم مجلس شورای ملی، چاپخانه مجلس را اداره کرد.  چاپخانه مجلس از جمله چاپخانه هایی بود که اوراق بهادار مثل تمبر و سفته و باندرول و غیره و بعدا چک های بانکها در آن به چاپ می رسید.

          البته چاپخانه زیرنظر اداره مباشرت مجلس به ریاست ارباب کیخسرو اداره می گردید و در نمودار سازمانی ، دارای مدیر بود.

 

          « پس ار فوت ارباب کیخسرو در تیرماه 1319، مدیران دیگری هم مصدر کار بوده اند که از جمله می توان از آقایان : کریم آزادی (16-1328ش.)، جاهد (26- 1328ش.)، هاشمی (28-1329ش.)، فرهادپور (35-1337ش.) نام برد»[2]

                  

           در سالهای 1336-1337 شمسی دولت تصمیم گرفت که قسمت چاپ اوراق بهادار را از این چاپخانه تفکیک کند.  از این رو چاپخانه دولتی  به وجود آمد و مطبعه مجلس بسیار محدود شد. (ماده دوم قانون بودجه 1336 مجلس شورای ملی)          

 

محل مطبعه

 

            محل  چاپخانه از بدو تاسیس تا 26 شعبان 1329 قمری =  مرداد 1290 در خیابان ناصریه (ناصر خسرو) بود و از 27 شعبان همان سال به  میدان بهارستان، ساختمان قدیم مجلس شورا انتقال یافت.

 

ابزار و وسایل و بخش های مختلف مطبعه

 

          مطبعه سربی مجلس در سال اول تاسیس دارای یک دستگاه ماشین چاپ سربی ورقی به قطع 25 در 45 سانتی متر بود.  در اواخر سال 1327 قمری یک دستگاه دیگر ماشین چاپ به قطع 46 در 58 سانتی متر دارا شد.  وسایل و ماشین آلات چاپخانه هایی که از طرف دولت متوقف و تعطیل می شدند در اختیار این مطبعه گذاشته می شد.  تا حدود سال های 1304-1306 اکثر وسایل و ماشین آلات چاپخانه مجلس کهنه و قدیمی بود، ولی پس از آن با ورود ماشین آلات جدید، ماشین آلات قدیمی از جریان خارج و به چاپخانه های شهرستانها فروخته شد.

 

          در مقدمه  گزارشی تحت عنوان « مطبعه مجلس: گذارش ]گزارش[ چاپخانه سال 1304 شمسی » درباره ابزار و وسایل و بخش های مطبعه چنین آمده است:

 

          « ... مطبعه مجلس بدین وسیله می خواهد نشان دهد که قصد دارد تغییرات مهمی در فن طبع داده و در آتیه با طرز جدیدتری اصول طبع را در ایران اداره و رونق بسزایی دهد.  این مساله مسلم است که در امور طبع مملکت ایران در اعصار اخیر بواسطه فقدان وسائل، ترقیاتی بسزا حاصل نشده است در حالیکه در سایر ممالک مهمه بوسیله ماشین آلات و مساعی افراد و مهیا بودن تمام وسائل لازمه ترقیات عظیمی در فنون مختلفه طبع نشان داده که اکنون بی نهایت موجب حیرت و شگفت است.  بدون استثناء کلیه ملل پس از جنگ برای حصول مقاصد صلح جویانه سخت مجاهدت میکنند و برای نیل به مقام ارجمندتری در میدان ترقی و تمدن حاضره مساعی بی نظیری به کار برده و با یکدیگر مسابقه می نمایند – ما نیز در کشور ایران در عصر حاضر سعی داریم که قدم هائی به طرف ترقی برداشته و در تحصیل و تشخیص طرقی که ما را نائل به مدارج آن نماید، اهتمام خاصی بنمائیم، گویا لازم به تبیین و توضیح موضوع نباشد که یگانه طریق مهمی که ممکن است بالاخره ما را به مقام عالیه ترقیات امروزه نزدیکتر نماید همانا تسهیلات نشر مطبوعات است – و آنهم میسر نگردد مگر با تکمیل آلات و ادوات کنونی و فراهم نمودن ترقیات محسوسی در فن طبع.  از همین نقطه نظر بود که مجلس شورای ملی توجه خاصی به « مطبعه مجلس » نموده تا این که این موسسه از هر حیث کامل گشته و موجبات استفاده عامه فراهم گردد.  برای تکمیل همین نظریه و این که بتوان از ماشین آلات وارده مطابق اصول علمی استفاده نمود، متخصصین خارجی نیز کنترات گردیده که امور فنی این موسسه را بر طبق قواعد جدیده اداره نمایند – و انتظار داریم که در اثر مساعدت و تشویق کامل هموطنان تا حدی که مقتضیات اجازه دهد ما نیز از مزایای سرزمین باختر استفاده نموده به تدریج مقام رفیع تری را در فنون مختلفه طبع حائز شویم.

          این مجموعه مختصر خود بهترین معرفی است برای جریان این پیشرفت – و ما می کوشیم که بوسیله بهترین ماشین آلات موجوده از کارخانه های آلمان مقصود خویش را به پایان رسانیده و امیدواریم که نواقص این موسسه از هر جهت بزودی تکمیل گشته تا این که در آتیه نزدیکی بتوانیم حوائج کامل هموطنان محترم خویش را با بهترین طرزی انجام دهیم.  به طور کلی تا کنون بهترین سنجش برای ترقیات و معارف هر مملکتی مشاهده و مقایسه اوراق و کتب مطبوعه، محسوب بوده است.  نظر به این که « مطبعه مجلس » نقطه نظر اساسی برای سرعت پیشرفت امور خود اتخاذ نموده و همواره یقین کامل داشته است که باید به طرز کار کردن به اصول غیرمعموله (یعنی گردانیدن  ماشین آلات با دست ) خاتمه داده – و طرز نوینی که با سرعت و فوریت امور توام باشد اتخاذ نمود.

          ماشین برق – (الکتریک) با بیان نظریه فوق « مطبعه مجلس » لزوم داشتن یک دستگاه «ماشین  برق را لازم دانسته که بدان وسیله تمام  ماشین های مختلف خود را گردانیده و هم اطاق های کار را روشن نماید – این دستگاه دارای یک ماشینی است که بوسیله نفط ]نفت[می سوزد.

          اینک بوسیله بیان مسائل در این مقدمه قصد داریم که خاطر محترم مطالعه کنندگان این « مجموعه » را از شعب و تقسیمات داخلی « مطبعه مجلس » مستحضر نمائیم.

          فرم بندی ، حروفچینی – به طوریکه در این مجموعه مشاهده می فرمایند قسمت فرم بندی و حروفچینی این موسسه بی نهایت وسیع است.  زیرا بواسطه داشتن انواع حروف فارسی، عربی، لاتینی، روسی هرگونه سفارشات مهمی را می توانیم انجام دهیم.

          تیپوگراف – ماشین حروف ریزی و حروف چینی، اولین دفعه ایست که این نوع ماشین به ایران وارد شده است واین موسسه موقعیت شایان اهمیتی را در فنون طبع  بوسیله این ماشین حائز گشته است.  زیرا علاوه بر زبان فارسی و عربی با این نوع ماشین میتوانیم هرگونه سفارشاتی را به زبان آلمانی – فرانسه – انگلیسی – روسی نیز طبع نمائیم.  مقدار زیادی اشیاء گوناگون و لوازم نامحدودی که برای امور مختلفه طبع لازم می گردد، دارا هستیم.

          ماشین طبع – کلیه ماشین های طبع « مطبعه مجلس » باستثناء یک فقره که از قدیم و مستعمل است (اگر چه قابل استفاده است) تماما نو می باشد.  شعبه ماشین آلات طبع ما متعدد و دو دستگاه از آن از هر حیث خودکار است.  (یکی از این دو ماشین، دومین ماشینی است که در آلمان به این اندازه بزرگ ساخته شده است) با این قسم ماشین های طبع می توانیم هر گونه اوراق به قطع بزرگ را با تعدد اقسام رنگ و با نهایت نفاست طبع نموده و با مطلوبترین طرزی انجام دهیم.

          صحافی – قسمت صحافی علاوه بر ماشین های کوچک دستی دارای دو ماشین کاغذبری است که (یکی از آن ها به طول 140 سانتی متر کاغذ را می برد) یک ماشین مخصوص تا کردن اوراق مطبوعه (این نخستین مرتبه ای است که این قسم ماشین به ایران وارد شده) یک ماشین نیز برای ته دوزی کتب و یک قسم ماشین برای ته دوزی دفاتر می باشد – لوازم و ماشین آلات این شعبه در حدود اختراعات کنونی می توان گفت به حد کمال است و هر نوع سفارشی را قادریم با نهایت نظافت مطابق اصول جدید انجام و تهیه نمائیم.

          خط کشی – برای خط کشیدن دفاتر تجارتی و کتابچه های تحریر و محصلین و هرگونه خط کشی یک دستگاه ماشین خط کشی تدارک شده است که صفحات را در آن واحد تا سه رنگ به خطوط افقی و عمودی خط کشی می نماید.

          اشتروتیبی – شعبه اشتروتیبی دارای ماشین اره، رنده و دو دستگاه ماشین تراش و قلم زدن و یک دستگاه ماشین صفحه ریزی می باشد – ماشین های مذکور بی نهایت به امورات فنی این موسسه کمک نموده و فواید و مزایائی که از وجود این نوع ماشین ها برای مطبعه حاصل است، بی شمار است.

          گالوانوپلاستیک – این شعبه دارای یک حمام نقره (که بوسیله آن حمام با قوه برق فلز را آب می دهد) نیکل و پولاد می باشد – ماشین های مزبور به کمک قوه برق هر گونه کلیشه را برای ماشین های چاپ مسی تهیه نموده و نتایجی را که می توان از این قسم ماشین ها به دست آورد، این است که دولت را از طبع تمبر و باندرول در ممالک خارجه بی نیاز می نماید. (گویا حاجت نباشد که در مقام توضیح و تشریح آن برآئیم که تا چه حد ممکن است بوسیله انجام این مقصود «مطبعه مجلس » دولت را از مشکلات کنونی رهائی دهد و بالنتیجه منافع و وعوائد مهمی را از این محل تحویل و عائد خزانه دولت نماید) ماشین های مذکور این قسمت

/ 0 نظر / 279 بازدید